Pompa ciepła w starym domu: kiedy ma sens, a kiedy nie

Dlaczego wiek budynku sam w sobie niczego nie przesądza

Rok budowy jest tylko wskazówką. Dwa domy z tego samego rocznika mogą mieć zupełnie różne zapotrzebowanie na ciepło, jeśli jeden przeszedł ocieplenie i wymianę okien, a drugi stoi w stanie pierwotnym. Znaczenie ma stan faktyczny, a nie data na projekcie.

Cała decyzja sprowadza się do dwóch liczb. Pierwsza mówi, ile ciepła Twój dom potrzebuje w najzimniejszy dzień sezonu. Druga mówi, jak gorącą wodą trzeba zasilić istniejące grzejniki, żeby to ciepło do pomieszczeń dostarczyć. Wszystko inne, łącznie z marką urządzenia, jest wobec tych dwóch liczb szczegółem.

Bez nich dobór sprowadza się do przyjęcia mocy z metrażu, co w starym budownictwie prowadzi wprost do przewymiarowania. Urządzenie o zawyżonej mocy kosztuje więcej, a potem pracuje w krótkich cyklach włączania i wyłączania, co obniża sprawność sezonową i skraca żywotność sprężarki. Zamiast zapasu bezpieczeństwa dostajesz gorszą pracę za wyższą cenę.

W nowym domu obie liczby wynikają z dokumentacji. W budynku z lat siedemdziesiątych trzeba je odtworzyć, bo projekt albo nie istnieje, albo opisuje zamiar sprzed pół wieku, a nie to, co faktycznie stoi na działce. Dlatego w starym domu najwięcej wnosi nie przeglądanie katalogów, tylko kilka godzin spędzonych z miarką, latarką i termometrem we własnym budynku.

Jak ocenić standard budynku, gdy nie masz dokumentacji

Starsze domy stawiano często systemem gospodarczym, przez kilka sezonów i z materiałów, które akurat udało się zdobyć. Nawet jeśli masz teczkę z projektem, opisuje ona zamiar, a nie wykonanie: ściana bywa z innego pustaka, izolacja cieńsza, a strop przerobiony przy adaptacji poddasza. Dlatego zamiast szukać papierów, sprawdź budynek bezpośrednio.

• Grubość ściany zmierz w ościeżu okiennym, od wewnętrznej płaszczyzny muru do lica elewacji. Zestawienie tej liczby z rodzajem materiału mówi więcej niż jakikolwiek opis, bo od razu widać, czy w przekroju jest miejsce na warstwę izolacji.
• Obejrzyj cokół. Jeśli elewacja wystaje przed ścianę fundamentową o kilka centymetrów, dom był ocieplany później i uskok pokazuje mniej więcej grubość tej warstwy. Gładkie przejście bez uskoku oznacza zwykle mur bez izolacji albo ocieplenie wykonane razem z budową.
• Popukaj w elewację knykciem w kilku miejscach. Tynk położony na styropianie brzmi głucho i pusto, tynk na murze odpowiada twardo. Różnicę słychać wyraźnie i pozwala ona wykryć ocieplenie wykonane odcinkowo, na przykład tylko od strony ulicy.
• Jeśli chcesz mieć pewność, wywierć niewielki otwór w miejscu niewidocznym, na przykład za rurą spustową, i zmierz warstwy drutem z zagiętym końcem. To jedyny sposób, który daje odpowiedź pewną, a nie prawdopodobną.
• Wejdź na poddasze i podnieś matę izolacji w kilku miejscach. Liczy się nie tylko grubość, ale i ciągłość: przy okapie, wokół klapy wyłazowej i przy ściankach kolankowych izolacja bywa urwana, a te miejsca potrafią zabrać sporą część efektu.
• Policz szyby. Przyłóż zapaloną latarkę pod kątem do szyby i zlicz odbicia płomienia albo diody: dwa odbicia oznaczają pojedynczą taflę, cztery pakiet dwuszybowy. Na ramce dystansowej między szybami bywa nadrukowany kod z rokiem produkcji, a sama ramka aluminiowa zdradza starszy pakiet.
• Kup najtańszy termometr na podczerwień i zimą porównaj temperaturę powierzchni w środku ściany zewnętrznej, w narożniku, przy nadprożu i przy ościeżu. Kilka stopni różnicy to mostek termiczny, czyli miejsce, w którym izolacja jest przerwana albo jej nie ma.

Jest jeszcze próba, która nie wymaga żadnego sprzętu i mówi o budynku jako całości. W mroźny wieczór zanotuj temperaturę w kilku pomieszczeniach i na dworze, wyłącz ogrzewanie na noc, a rano zapisz odczyty ponownie. Nie jest to pomiar strat ciepła i nie zastąpi obliczenia, ale pokazuje, jak Twój dom trzyma temperaturę. Powtórzona po pierwszym etapie prac przy podobnej pogodzie, ta sama próba pokazuje, czy pieniądze poszły tam, gdzie trzeba.

Na koniec sięgnij po rachunki z ostatnich sezonów i przelicz zużycie paliwa na energię. Traktuj wynik ostrożnie, bo zawiera też ciepłą wodę i Twoje przyzwyczajenia. Odpowiedz sobie uczciwie na jedno pytanie: czy w ostatnie zimy grzałeś cały dom do temperatury, jakiej naprawdę oczekujesz, czy część pokoi stała zamknięta i chłodna, bo ogrzanie ich było za drogie. Jeśli to drugie, faktyczne zapotrzebowanie budynku jest wyższe niż wynikałoby z rachunków, a pompa dobrana pod dotychczasowe zużycie okaże się za mała.

Gdy chcesz liczb, a nie oszacowań, właściwym narzędziem jest opracowanie opisane w tekście Audyt energetyczny budynku. Zakres naszych analiz przed montażem opisujemy na podstronie Doradztwo techniczne.

Słabe punkty rocznik po roczniku

Poniższe zestawienie to nie reguła, tylko podpowiedź, gdzie w budynku z danego okresu szukać najpierw. W każdym z tych roczników rozstrzyga stan konkretnego domu, ale pewne rozwiązania powtarzały się na tyle często, że warto sprawdzić je w pierwszej kolejności.

Powtarzalne cechy budynków z kolejnych okresów i ich znaczenie dla decyzji o pompie ciepła.

Okres budowy	Co zwykle zastajesz i po czym to poznasz	Co z tego wynika dla decyzji o pompie
lata sześćdziesiąte i wcześniej	Mur z cegły pełnej bez izolacji, strop drewniany albo na belkach stalowych, okna skrzynkowe lub wymienione bez poprawy ościeży, podłoga na gruncie bez izolacji. Rozpoznasz po jednolitym tynku bez uskoku na cokole i po znacznej grubości muru	Zapotrzebowanie i wymagana temperatura zasilania są wysokie, więc pompa bez wcześniejszych prac pracowałaby przez cały sezon w swoim najgorszym punkcie. Pierwszym krokiem jest zwykle przegroda nad ostatnią kondygnacją
lata siedemdziesiąte	Zwarta bryła z pustaka lub gazobetonu, często stropodach wentylowany o niewielkiej izolacji, wieńce żelbetowe bez ocieplenia, okna drewniane z dwiema szybami. Cienkie ocieplenie z późniejszych lat zdradza kilkucentymetrowy uskok na cokole	Stropodach wentylowany bywa najtańszym sposobem na wyraźne obniżenie zapotrzebowania, bo wypełnia się go granulatem wdmuchiwanym przez niewielkie otwory, bez rusztowań i bez ingerencji w pokrycie. Policz ten wariant przed doborem mocy
lata osiemdziesiąte	Budowa rozciągnięta na lata i prowadzona systemem gospodarczym, w jednej ścianie bywa kilka materiałów, izolacja układana odcinkami, instalacja grzewcza wielokrotnie przerabiana. Dokumentacja rzadko zgadza się ze stanem faktycznym	Największa niepewność danych wejściowych ze wszystkich roczników. To tu odwierty kontrolne i badanie termowizyjne dają najwięcej, bo bez nich obliczenie opiera się w dużej części na założeniach
lata dziewięćdziesiąte	Pierwsze ocieplenia o niewielkiej grubości, okna z pakietem dwuszybowym i aluminiową ramką dystansową, poddasze użytkowe z wełną między krokwiami, garaż wciągnięty w bryłę budynku	Dom uchodzi za ocieplony i to usypia czujność. Słaby punkt przesunął się ze ścian na połać dachu, wieńce i płyty balkonowe. Pompa bywa realna, ale dopiero po domknięciu mostków i sprawdzeniu poddasza

Warto zatrzymać się przy stropodachu wentylowanym, bo w domach z lat siedemdziesiątych bywa on najbardziej opłacalną pojedynczą pracą przed montażem pompy. To pustka powietrzna nad ostatnim stropem, przewietrzana otworami w attyce, którą wypełnia się granulatem izolacyjnym w jeden dzień. Nie ma tu rusztowań, zrywania pokrycia ani prac w mieszkaniu, a moc potrzebna do ogrzania domu spada zauważalnie. Zanim więc zamówisz urządzenie pod dzisiejszy stan, sprawdź, czy nad Twoim sufitem nie ma takiej przestrzeni.

Odwrotna pułapka czeka w domach z lat dziewięćdziesiątych. Właściciel pamięta, że dom był ocieplany, więc uznaje temat za zamknięty i pomija go w rozmowie o pompie. Tymczasem kilka centymetrów izolacji sprzed trzydziestu lat to dziś warstwa symboliczna, a wieniec i płyta balkonowa zostały wtedy zwykle poza nią. Efekt jest taki, że budynek wypada w obliczeniach gorzej, niż wynikałoby z jego opinii.

Którą przegrodę wykonać jako pierwszą i dlaczego kolejność prac ma skutek finansowy, rozkładamy na czynniki w poradniku Termomodernizacja domu: od czego zacząć.

Co pokaże termowizja, a czego nie rozstrzygnie

Kamera termowizyjna rejestruje temperaturę powierzchni, a nie grubość izolacji. To rozróżnienie jest kluczowe, bo przesądza, do czego badanie się nadaje. Pokaże miejsca, w których ciepło wychodzi z budynku szybciej niż w sąsiedztwie, ale nie poda ani zapotrzebowania w kilowatach, ani współczynnika przenikania ściany.

Badanie ma przy tym warunki, bez których wynik jest bezwartościowy. Potrzebna jest wyraźna różnica temperatur między wnętrzem a otoczeniem, czyli sezon grzewczy, a nie ciepły kwiecień. Elewacji nie może przed badaniem nagrzewać słońce, więc zdjęcia robi się przed świtem albo w dzień pochmurny. Mokra ściana po deszczu i silny wiatr również zafałszują obraz, a budynek powinien być przez co najmniej dobę wcześniej ogrzewany równomiernie, także w pomieszczeniach zwykle wychłodzonych.

• Widać brak izolacji tam, gdzie miała być, oraz wełnę, która osiadła i odsłoniła górną część przegrody.
• Widać mostki termiczne: wieńce, nadproża, płyty balkonowe, ościeża i cokół z izolacją urwaną na poziomie terenu.
• Widać nieszczelności na styku ramy okiennej z murem oraz przy przejściach instalacyjnych, zwłaszcza gdy badanie robi się od wewnątrz przy lekkim podciśnieniu w budynku.
• Widać rzeczywisty przebieg pętli ogrzewania podłogowego, co bywa bezcenne przed wierceniem w wylewce, a także miejsce wycieku w takiej pętli.
• Widać, czy klapa wyłazowa na poddasze i drzwi do nieogrzewanego garażu nie są po prostu otworem w izolacji budynku.

Czego termowizja nie zrobi: nie policzy strat ciepła i nie rozstrzygnie doboru mocy. Trzeba też umieć czytać zdjęcia. Skala barw jest dobierana do zakresu temperatur w kadrze, więc czerwień na jednym ujęciu może oznaczać zupełnie inną temperaturę niż na następnym. Dwóch zdjęć nie porównasz, jeśli skala nie została ustawiona ręcznie na tę samą wartość. Rozgrzany kadr sam w sobie nie jest wyrokiem na budynek, tak jak chłodny nie jest świadectwem.

W decyzji o pompie ciepła badanie warto zamówić w trzech sytuacjach. Gdy dom był ocieplany przez poprzedniego właściciela i nie wiesz, co i jak zostało wykonane. Gdy chcesz wydać ograniczoną kwotę na prace przed montażem i musisz wskazać miejsca, które dadzą najwięcej. Oraz wtedy, gdy w budynku jest ogrzewanie podłogowe o nieznanym rozkładzie pętli. We wszystkich trzech przypadkach termowizję robi się przed pracami i przed doborem urządzenia, a nie po nich, bo wtedy zamienia się w kosztowną dokumentację tego, co i tak już wiadomo.

Grzejniki i temperatura zasilania: test, który zrobisz sam

Sprawność pompy zależy od tego, jak gorącą wodę musi przygotować. Stare instalacje projektowano często na siedemdziesiąt albo osiemdziesiąt stopni, a pompa pracuje ekonomicznie znacznie niżej. Zamiast jednak przyjmować to na wiarę, możesz sprawdzić swój dom sam, jeszcze w tym sezonie, mając kocioł, który już masz.

Wybierz kilka mroźnych dni, najlepiej takich, które zbliżają się do najniższych temperatur w Twojej okolicy. Otwórz do końca wszystkie głowice termostatyczne, bo inaczej zbadasz nastawy zaworów, a nie możliwości grzejników. Potem obniżaj temperaturę zasilania kotła stopniowo, o kilka stopni co dobę, i obserwuj, czy pomieszczenia utrzymują temperaturę. Zapisuj wyniki, bo pamięć po tygodniu podpowiada rzeczy nieprawdziwe.

Wynik tego testu jest najcenniejszą informacją, jaką możesz przynieść na rozmowę o pompie. Jeśli dom trzyma temperaturę przy umiarkowanym zasilaniu w mróz, masz solidną podstawę do decyzji. Jeśli musisz wracać wysoko, wiesz to przed zakupem, a nie po pierwszej zimie, i masz do wyboru trzy drogi: docieplić, powiększyć grzejniki w najgorszych pomieszczeniach albo pogodzić się z pracą urządzenia w słabym punkcie przez kilkanaście sezonów.

• Zanotuj, które pomieszczenie odpuszcza pierwsze. To ono wyznacza temperaturę dla całego obiegu, więc to od niego zaczyna się jakakolwiek poprawa.
• Sprawdź, czy grzejnik w tym pomieszczeniu jest zimny u dołu albo w części szerokości. To zwykle nie kwestia wielkości, tylko powietrza, zamulenia albo za małego przepływu.
• Zwróć uwagę, czy pokój ma dwie ściany zewnętrzne, duże przeszklenie albo strop nad nieogrzewanym garażem. Wtedy problem leży w przegrodach, a nie w grzejniku.
• Porównaj wielkość grzejnika z pozostałymi. W starych domach zdarza się, że w jednym pokoju wisi urządzenie dobrane na oko przy okazji dawnego remontu.
• Sprawdź, czy w domu nie ma pomieszczeń wyłączonych z ogrzewania. Po montażu pompy zwykle wracają one do użytku, a to zmienia bilans całego budynku.

Osobną cechą starych instalacji są rury. Pompa ciepła pracuje przy mniejszej różnicy temperatur między zasilaniem a powrotem niż kocioł, a to oznacza, że przez ten sam obieg musi przepłynąć więcej wody, żeby przenieść tę samą ilość ciepła. Wąskie rury, rozprowadzenie trójnikowe z długimi odnogami i pozarastane odcinki stają się wtedy wąskim gardłem, którego nie widać, dopóki źródłem jest kocioł pracujący na wysokim parametrze. W skrajnym przypadku, przy instalacji jednorurowej, gdzie kolejne grzejniki zasila woda już schłodzona przez poprzednie, sensowna praca pompy wymaga przebudowy rozprowadzenia.

Do tego dochodzi zawartość instalacji. Kilkadziesiąt lat pracy z uzupełnianiem wody z kranu zostawia szlam i produkty korozji, a pompa ciepła znosi je gorzej niż stary kocioł, bo ma wymiennik o wąskich kanałach i pracuje z większym przepływem. Wymiana samego źródła w brudnej instalacji kończy się spadkiem mocy i wezwaniem serwisu w pierwszym sezonie.

Jak przygotować starą instalację, żeby nowe urządzenie nie zebrało z niej wszystkiego, opisujemy w tekście Czyszczenie i ochrona instalacji grzewczej. Zależność między rodzajem odbiorników a temperaturą zasilania rozkładamy w poradniku Ogrzewanie podłogowe czy grzejniki, a samą procedurę doboru w tekście Jak dobrać pompę ciepła.

Instalacja elektryczna w starym budynku

Pompa ciepła jest odbiornikiem o istotnej mocy, dołączanym do instalacji, która powstawała dla żarówek, pralki i telewizora. Kłopot rzadko dotyczy samego urządzenia, częściej tego, co znajduje się między złączem a rozdzielnicą. W starszych budynkach jest to realny element zakresu prac, a nie formalność, i najczęściej bywa odkrywany za późno.

• Moc przyłączeniowa i liczba faz. Sprawdź je w umowie z operatorem, a nie na oko, bo dom z pozoru trójfazowy bywa zasilany jedną fazą. Zwiększenie mocy wymaga wniosku, wydania warunków przyłączenia i czasem wymiany odcinka linii, więc ma swój termin, którego nie da się skrócić.
• Wewnętrzna linia zasilająca, czyli przewód od złącza do rozdzielnicy. W domach z lat siedemdziesiątych bywa aluminiowy i o niewielkim przekroju, dobierany do zupełnie innego zestawu odbiorników niż dzisiejszy.
• Układ sieci i przewód ochronny. Instalacje sprzed lat bywają dwużyłowe, bez osobnego przewodu ochronnego przy gniazdach i odbiornikach. Uporządkowanie tego wykonuje się przed montażem, a nie po nim.
• Wyłącznik różnicowoprądowy właściwego typu. Producent podaje w dokumentacji, jakiego typu urządzenie ma zabezpieczać pompę, ponieważ falownik sterujący sprężarką może wprowadzać do obwodu składową stałą, na którą najprostszy typ wyłącznika nie zareaguje.
• Osobny obwód i zabezpieczenie dobrane do urządzenia. Przekrój przewodu do jednostki zewnętrznej dobiera się nie tylko do prądu, ale i do długości trasy, bo przy kilkudziesięciu metrach decyduje spadek napięcia.
• Ochrona przepięciowa i uziemienie. Sterownik pompy jest znacznie wrażliwszy na przepięcia niż stary kocioł, w którym niewiele było do uszkodzenia.
• Protokół z pomiarów: rezystancja izolacji, ciągłość przewodu ochronnego, impedancja pętli zwarcia. Kilka stron wyników mówi o stanie instalacji więcej niż zajrzenie do rozdzielnicy.

Sprawa faz zasługuje na osobne zdanie, bo wraca najczęściej. Wiele pomp powyżej pewnej mocy jest wykonywanych w wersji trójfazowej, a część modeli występuje w obu odmianach o różnej dostępności. Jeśli Twój dom ma zasilanie jednofazowe, jest to kwestia formalna z własnym terminem i zaczyna się ją załatwiać na początku procesu, a nie na tydzień przed montażem.

Przy okazji warto przemyśleć taryfę. Rozliczenie w dwóch strefach czasowych ma sens tylko wtedy, gdy realnie przesuniesz część pracy urządzenia na godziny tańsze, na przykład podgrzew zasobnika ciepłej wody. Sama zmiana taryfy niczego nie załatwia, bo w mroźny dzień pompa pracuje wtedy, kiedy dom potrzebuje ciepła, a nie wtedy, kiedy energia jest tańsza.

Modernizacja instalacji elektrycznej nie jest przy tym pieniędzmi wyrzuconymi na pompę. Ten sam zakres obsłuży płytę indukcyjną, ładowarkę samochodową i fotowoltaikę, a w starym budynku bywa po prostu zaległością do nadrobienia. Warunek jest jeden: ma znaleźć się w planie od początku, zamiast pojawić się jako niespodzianka w połowie prac.

Co jeszcze wpływa na rachunek za ogrzewanie poza samą taryfą, rozkładamy w poradniku Ile kosztuje ogrzewanie pompą ciepła.

Praca z dwoma źródłami i plan na kilka sezonów

Najczęstsza sytuacja w starym domu wygląda tak: kocioł dochodzi do końca życia albo zbliża się termin z uchwały antysmogowej, a prace na przegrodach są realne dopiero za dwa, trzy lata. Wtedy zamiast wybierać między pompą za dużą a odkładaniem decyzji, można rozważyć układ, w którym pompa jest źródłem podstawowym, a dotychczasowy kocioł zostaje jako wsparcie na najzimniejsze dni.

Sens tego rozwiązania jest arytmetyczny. Dni naprawdę mroźnych jest w polskim klimacie niewiele, a to one wyznaczają wymaganą moc urządzenia. Jeśli szczyt przejmuje istniejący kocioł, pompę dobierasz pod stan budynku po planowanych pracach, czyli mniejszą, i przez większość sezonu pracuje ona w dobrym punkcie. Kocioł, którego i tak nie musisz kupować, staje się rezerwą, a nie drugą inwestycją.

Warunkiem powodzenia jest poprawne połączenie obu źródeł. Potrzebny jest jeden nadrzędny sterownik z czujnikiem zewnętrznym, który decyduje, kto pracuje w danej chwili, oraz właściwe rozwiązanie hydrauliczne rozdzielające obiegi. Najczęstszy błąd polega na zostawieniu dwóch niezależnych automatyk, które nie wiedzą o swoim istnieniu: kocioł podnosi wtedy temperaturę powrotu, pompa wyłącza się jako niepotrzebna, a rachunek wychodzi wyższy niż przy samym kotle.

Jest też sytuacja, w której takiego układu nie da się zbudować, choć wydaje się oczywisty. Stare źródło na paliwo stałe musi być legalne, żeby mogło zostać. W województwie świętokrzyskim wszystkie etapy uchwały antysmogowej już minęły i eksploatować wolno wyłącznie kocioł spełniający wymagania ekoprojektu, przy czym sama klasa 5 nie wystarcza. Kopciuch zostawiony w kotłowni na mrozy nie jest więc rezerwą, tylko urządzeniem eksploatowanym niezgodnie z przepisami. Jeśli dodatkowo korzystasz z dofinansowania, sprawdź w warunkach programu, czy pozostawienie starego źródła jest w ogóle dopuszczalne, bo bywa to warunek wypłaty.

Niezależnie od tego, czy zdecydujesz się na dwa źródła, warto ułożyć prace w czasie. W pierwszym sezonie robisz rzeczy tanie i szybkie: uszczelnienie stolarki, izolację stropu nad ostatnią kondygnacją albo podłogi poddasza, zaizolowanie rur w nieogrzewanych pomieszczeniach oraz regulację hydrauliczną instalacji. Sama regulacja bywa niedoceniana. Instalacja bez wyrównanych przepływów grzeje nierówno, co zmusza do podnoszenia temperatury zasilania dla całego obiegu tylko dlatego, że jedno pomieszczenie jest niedogrzane. Wyrównanie tego obniża wymaganą temperaturę, a więc podnosi sprawność każdego źródła ciepła, nie tylko pompy.

W kolejnym sezonie bierzesz największą przegrodę wskazaną przez obliczenie, a dopiero potem albo równolegle źródło ciepła. Jeśli kolejność musi być odwrotna, bo urządzenie się rozsypało, dobór wykonuje się dla stanu docelowego budynku. Ma to jednak warunek: musisz umieć powiedzieć, która przegroda, jaka grubość i który sezon. Kiedy nie potrafisz wskazać tych trzech rzeczy, uczciwiej jest policzyć dom takim, jaki jest dzisiaj, i przyjąć, że po pracach urządzenie okaże się za duże, niż oprzeć zakup na zamiarze bez terminu.

Terminy obowiązujące w poszczególnych regionach zestawiamy w tekście Uchwały antysmogowe: porównanie województw, a rolę zbiornika buforowego w układzie z dwoma źródłami wyjaśniamy w poradniku Bufor ciepła: czy jest potrzebny.

Kiedy odradzamy pompę i co proponujemy zamiast

Są sytuacje, w których pompa ciepła nie jest właściwym wyborem, przynajmniej na tym etapie. Poniżej te, które w starych budynkach spotykamy najczęściej, wraz z kierunkiem, jaki proponujemy zamiast.

• Budynek ma bardzo wysokie straty ciepła, a termomodernizacja nie jest planowana w dającej się określić perspektywie. Pompa pracowałaby wtedy na wysokiej temperaturze, z częstym udziałem grzałki. Proponujemy nowoczesny kocioł spełniający wymagania ekoprojektu i powrót do tematu po pracach na przegrodach.
• Instalacja jest jednorurowa albo opiera się na małych grzejnikach żeliwnych, a przebudowa rozprowadzenia nie wchodzi w grę ani z powodu kosztu, ani zakresu prac w zamieszkanym domu. Wtedy realnym kierunkiem bywa źródło pracujące na wysokim parametrze albo ogrzewanie powietrzne, niekorzystające z istniejącej instalacji wodnej.
• Przyłącze elektryczne nie pozwala na dołożenie odbiornika o takiej mocy, a jego rozbudowa jest nieopłacalna albo niemożliwa. Proponujemy wtedy źródło niezależne od mocy przyłączeniowej i osobne rozważenie samej modernizacji instalacji elektrycznej.
• Budynek jest użytkowany sezonowo albo nieregularnie i przez większość roku stoi wychłodzony. Układ wodny pracuje wtedy w cyklach, do których nie jest przystosowany, a szybkie dogrzanie zimnego domu jest dokładnie tym, w czym pompa wypada najsłabiej.
• Nie ma gdzie postawić jednostki zewnętrznej bez sporu z sąsiadem albo bez hałasu pod oknem sypialni. To ograniczenie bywa lekceważone na etapie oferty, a po montażu jego usunięcie kosztuje więcej niż sama zmiana koncepcji.
• Dom ma zostać sprzedany albo gruntownie przebudowany w ciągu najbliższych dwóch, trzech lat. Wtedy każda decyzja o źródle ciepła powinna być możliwie tania i odwracalna, bo warunki brzegowe zmienią się szybciej, niż urządzenie zdąży się zamortyzować.

Warto rozróżnić dwie rzeczy, które łatwo pomylić. Czym innym jest budynek, w którym pompa ciepła nie ma sensu z powodów trwałych, jak brak miejsca na jednostkę czy sezonowe użytkowanie, a czym innym budynek, w którym nie ma sensu dzisiaj, bo najpierw trzeba zająć się przegrodami. W pierwszym przypadku szukamy innej technologii. W drugim ustawiamy prace w kolejności i wracamy do rozmowy za rok albo dwa.

Mówimy to wprost również wtedy, gdy klient przychodzi zdecydowany na pompę. Urządzenie sprzedane do budynku, który go nie udźwignie, wraca do nas w postaci reklamacji i rozczarowania, a nie w postaci polecenia. Uczciwe odradzenie kosztuje jedną rozmowę, a nieuczciwa sprzedaż kosztuje właściciela kilkanaście sezonów.

Zakres montażu i tego, co sprawdzamy przed nim, opisujemy na podstronie Pompy ciepła, alternatywy oparte na kotle na podstronie Kotły i ogrzewanie, a ograniczenia ogrzewania powietrznego w tekście Klimatyzacja z funkcją grzania.

Najczęstsze pytania

Czy pompa ciepła zadziała w domu bez ocieplenia?

Zadziała, ale będzie pracowała na wysokiej temperaturze zasilania, co obniża sprawność i podnosi rachunek, a w mrozy częściej włączy się grzałka wspomagająca. Nie jest to więc kwestia tego, czy urządzenie da radę, tylko ile będzie kosztowało jego utrzymanie. Przy bardzo wysokich stratach ciepła zwykle sensowniej jest zacząć od termomodernizacji albo rozważyć układ, w którym najzimniejsze dni przejmuje istniejący kocioł.

Jak sprawdzić standard ocieplenia domu bez dokumentacji?

Zmierz grubość ściany w ościeżu okiennym, sprawdź, czy elewacja wystaje przed ścianę fundamentową, popukaj w tynk w kilku miejscach, bo warstwa na styropianie brzmi głucho, i podnieś izolację na poddaszu, żeby ocenić jej grubość oraz ciągłość. Pewność daje dopiero niewielki otwór wywiercony w niewidocznym miejscu i zmierzenie warstw drutem. Zimą przydaje się też najtańszy termometr na podczerwień do porównania temperatury powierzchni w środku ściany i w narożniku.

Co zrobić najpierw: ocieplić dom czy wymienić źródło ciepła?

Jeśli masz wybór, najpierw przegrody, bo mniejsze zapotrzebowanie oznacza mniejsze urządzenie i niższą temperaturę zasilania przez cały okres jego pracy. W praktyce jednak decyzję często wymusza awaria albo termin z uchwały antysmogowej. Wtedy licz dom dla stanu po planowanych pracach, ale tylko wtedy, gdy potrafisz wskazać konkretną przegrodę, grubość izolacji i sezon realizacji. Bez tych trzech informacji bezpieczniej jest przyjąć stan obecny albo rozłożyć obciążenie na dwa źródła.

Czy stare grzejniki żeliwne wykluczają pompę ciepła?

Nie wykluczają automatycznie, ale bywają problemem, bo mają mniejszą powierzchnię wymiany niż współczesne grzejniki płytowe o podobnych gabarytach. Sprawdzisz to sam jeszcze przed zakupem: w mroźne dni otwórz do końca wszystkie głowice i obniżaj temperaturę zasilania kotła o kilka stopni co dobę, obserwując, czy pomieszczenia trzymają temperaturę. Pokój, który odpuszcza pierwszy, wyznacza parametr dla całego obiegu i to od niego zaczyna się ewentualna wymiana.

Czy trzeba modernizować instalację elektryczną?

Często tak, bo pompa ciepła jest odbiornikiem o istotnej mocy. Sprawdzenia wymagają moc przyłączeniowa i liczba faz wpisane w umowie z operatorem, przewód od złącza do rozdzielnicy, obecność przewodu ochronnego, typ wyłącznika różnicowoprądowego wskazany przez producenta oraz przekrój przewodu do jednostki zewnętrznej, dobierany także do długości trasy. Zwiększenie mocy przyłączeniowej ma własny termin urzędowy, więc zaczyna się je załatwiać na początku, a nie tuż przed montażem.

Czy warto zrobić termowizję przed montażem pompy ciepła?

Warto, jeśli dom był ocieplany przez poprzedniego właściciela, jeśli musisz wybrać, na co wydać ograniczoną kwotę przed montażem, albo jeśli nie znasz rozkładu pętli ogrzewania podłogowego. Badanie pokazuje mostki, brakującą izolację i nieszczelności, ale nie policzy zapotrzebowania ani nie dobierze mocy. Wymaga sezonu grzewczego, wyraźnej różnicy temperatur i elewacji nienagrzanej słońcem, więc zdjęcia robi się przed świtem albo w dzień pochmurny.

Czy stary kocioł może zostać jako wsparcie pompy ciepła?

Może, o ile jest sprawny i legalny, a oba źródła połączy jeden nadrzędny sterownik z czujnikiem zewnętrznym. Taki układ pozwala dobrać mniejszą pompę, bo najzimniejsze dni przejmuje kocioł. Ograniczenie jest prawne: w województwie świętokrzyskim wszystkie etapy uchwały antysmogowej już minęły i eksploatować wolno wyłącznie kocioł z ekoprojektem, więc stary kocioł na paliwo stałe nie może zostać jako rezerwa. Przy dofinansowaniu sprawdź dodatkowo, czy program dopuszcza pozostawienie dotychczasowego źródła.