Wilgoć i pleśń po termomodernizacji: skąd się biorą

Woda na ścianie nie przecieka, tylko się osadza

Pierwsze przypuszczenie po zobaczeniu ciemnej plamy w narożniku brzmi zwykle tak: gdzieś przecieka. Tymczasem w domu po termomodernizacji woda najczęściej nie przychodzi ani z dworu, ani z rury. Przynosi ją powietrze, którym oddychasz, i zostawia na tej powierzchni, która akurat jest w pomieszczeniu najzimniejsza.

Powietrze utrzymuje parę wodną w ilości zależnej od temperatury, a zależność ta jest stroma. Metr sześcienny powietrza o temperaturze dwudziestu stopni pomieści około siedemnastu gramów wody. Ten sam metr sześcienny schłodzony do zera pomieści niecałe pięć gramów. Reszta musi się z niego wytrącić i nie ma innego wyjścia.

Wilgotność względna, czyli liczba, którą pokazuje higrometr, mówi tylko o tym, jaką część tej pojemności aktualnie wykorzystujesz. Sześćdziesiąt procent przy dwudziestu stopniach to około dziesięciu gramów wody w każdym metrze sześciennym pokoju. Dopóki to powietrze krąży w ciepłej strefie, nic się nie dzieje. Kiedy dotrze do ściany o temperaturze jedenastu stopni, jego pojemność spada poniżej tych dziesięciu gramów, a nadmiar osiada na murze.

Temperatura, przy której zaczyna się to wytrącanie, nosi nazwę punktu rosy i wynika wprost z dwóch liczb: temperatury powietrza i jego wilgotności względnej. Nie jest to cecha ściany ani materiału, z którego ją zbudowano, tylko cecha powietrza w pokoju. Przegroda wnosi do rachunku jedną informację: własną temperaturę powierzchni od strony pomieszczenia.

Do wyrośnięcia pleśni nie trzeba jednak kropli wody. Zarodniki są obecne w każdym budynku i czekają wyłącznie na wilgoć, a wystarcza im warstewka powietrza tuż przy powierzchni o wilgotności rzędu osiemdziesięciu procent, utrzymująca się przez kilka dni z rzędu. Ten warunek spełnia się przy temperaturze powierzchni o kilka stopni wyższej niż punkt rosy, czyli zanim cokolwiek zaparuje i zanim zobaczysz na ścianie wodę.

Powietrze w pokoju o temperaturze dwudziestu stopni. W drugiej kolumnie temperatura powierzchni, przy której pojawia się skroplina, w trzeciej wyższa od niej temperatura, przy której przy samej powierzchni robi się osiemdziesiąt procent wilgotności, czyli warunek dla pleśni. Wartości zaokrąglone.

Wilgotność w pokoju	Punkt rosy	Próg ryzyka pleśni
40 procent	około 6 stopni	około 9 stopni
50 procent	około 9 stopni	około 13 stopni
60 procent	około 12 stopni	około 15 stopni
70 procent	około 14 stopni	około 18 stopni
80 procent	około 16 stopni	około 20 stopni

Praktyczny wniosek z tego zestawienia jest jeden. Przy czterdziestu procentach wilgotności musiałbyś mieć w pokoju powierzchnię naprawdę zimną, żeby cokolwiek się na niej wytrąciło. Przy siedemdziesięciu wystarczy narożnik chłodniejszy od reszty ściany o dwa czy trzy stopnie, a taki narożnik ma prawie każdy dom. Dlatego obniżanie wilgotności w całym budynku działa skuteczniej niż walka z jednym zimnym miejscem: dotyka wszystkich takich miejsc naraz, także tych, których jeszcze nie znalazłeś.

Ile wody wytwarza dom i skąd ona pochodzi

Skoro nośnikiem jest powietrze, warto wiedzieć, ile wody ładuje się w nie w ciągu doby. Ilości bywają zaskakujące, bo żadne z tych źródeł nie wygląda widowiskowo i żadnego nie da się wskazać palcem jako winnego.

• Domownicy. Dorosły w spoczynku oddaje do powietrza kilkadziesiąt gramów pary na godzinę, przez oddech i przez skórę, a przy wysiłku fizycznym wielokrotnie więcej. Sama noc dwóch osób w zamkniętej sypialni to kilkaset gramów wody.
• Kąpiel i prysznic. Jedno mycie oznacza kilkaset gramów pary uwolnionych w kilkanaście minut, czyli najbardziej skoncentrowany zrzut w całej dobie i jednocześnie ten, po którym najszybciej widać zaparowane lustro.
• Gotowanie i zmywanie. Garnek bez pokrywki oddaje w kwadrans tyle, ile człowiek przez pół dnia, a przy kuchence gazowej dochodzi jeszcze para powstająca ze spalania samego gazu.
• Pranie suszone w pomieszczeniu. Jeden wsad to rząd wielkości od litra do dwóch, oddawanych powoli przez kilkanaście godzin, najczęściej w nocy i przy zamkniętych oknach.
• Rośliny doniczkowe. Podlana roślina oddaje do powietrza niemal całą wodę, którą dostała, a kilkanaście doniczek w salonie to stały dopływ, którego nikt nie wlicza do rachunku.
• Akwarium, otwarte zbiorniki wody, suszarka do ubrań wydmuchująca powietrze do pomieszczenia oraz urządzenie grzewcze z otwartą komorą spalania stojące w części mieszkalnej.

Zsumowane daje to w czteroosobowym gospodarstwie rząd dziesięciu litrów wody na dobę, a w domu, w którym regularnie suszy się pranie w łazience, wyraźnie więcej. Ta woda nie znika sama z siebie. Albo wyjdzie z budynku razem z powietrzem, albo osiądzie na przegrodach, a trzeciej możliwości nie ma.

Osobnym składnikiem jest wilgoć technologiczna. Świeże tynki, wylewka i pozostałe mokre roboty oddają w pierwszym sezonie grzewczym ilość wody nieporównywalną z codzienną produkcją domowników, i to niezależnie od tego, jak dobrze budynek został ocieplony. Jeżeli plamy pojawiły się w pierwszą zimę po dużym remoncie albo po zakończeniu budowy, ten składnik trzeba w diagnozie uwzględnić, bo z czasem wygaśnie sam.

Zimą działa jeszcze jedna zależność i to ona tłumaczy sezonowość całego zjawiska. Mroźne powietrze jest suche w sensie bezwzględnym, bo nie ma jak utrzymać dużej ilości pary. Powietrze o temperaturze zera stopni i wilgotności dziewięćdziesięciu procent, wpuszczone do domu i ogrzane do dwudziestu, ma w pokoju wilgotność około dwudziestu pięciu procent. Przy minus dziesięciu stopniach ten sam rachunek daje około dziesięciu procent. Wymiana powietrza jest więc zimą najskuteczniejszym osuszaczem, jaki masz w domu, i akurat tę funkcję szczelny budynek stracił.

Co dokładnie zmieniła termomodernizacja

Samo ocieplenie ścian zmniejsza ryzyko pleśni, bo podnosi temperaturę powierzchni od strony pokoju. Gdyby wykonać wyłącznie je, plamy powinny zniknąć, a nie się pojawić. Kłopot bierze się stąd, że w jednym pakiecie prac dokonują się trzy zmiany naraz i tylko pierwsza z nich działa równomiernie na cały budynek.

Zmiana druga to szczelność. Stara stolarka przepuszczała powietrze na obwodzie skrzydeł przez okrągły rok, nieszczelne bywały też przejścia instalacji i sama konstrukcja. Nikt tego strumienia nie planował i nikt się nim nie interesował, dopóki działał. Nowe okna, uszczelnione ościeża i ciągła warstwa izolacji odcinają go w ciągu kilku dni robót, bez żadnego okresu przejściowego.

Zmiana trzecia dotyczy warunków pracy komina. Wentylacja grawitacyjna nie jest urządzeniem, tylko zjawiskiem fizycznym: ciepły słup powietrza w kanale jest lżejszy od zimnego powietrza na dworze i dlatego się unosi. Żeby jednak cokolwiek uniosło się kominem, dokładnie tyle samo powietrza musi w tym samym czasie wejść do domu. Po uszczelnieniu nie ma tego czym zastąpić, więc ciąg spada do wartości symbolicznej, a przy kilku kanałach w jednym budynku zdarza się, że jeden z nich odwraca kierunek i zaczyna powietrze wciągać zamiast usuwać.

Odwrócony kanał poznasz po tym, że z kratki w kuchni albo w łazience wieje chłodem, choć powinna wyciągać. Sprawdzisz to zwykłą kartką papieru, i to w sposób, który od razu rozstrzyga dalsze kroki. Jeśli kartka przy zamkniętych oknach opada, a po uchyleniu okna w tym samym pomieszczeniu przykleja się do kratki, kanał jest drożny i brakuje wyłącznie powietrza na wejściu. Jeśli nie trzyma się w żadnym z tych dwóch układów, problem jest w samym przewodzie i to jest telefon do kominiarza, a nie do instalatora.

Czwarta zmiana nie jest już techniczna, tylko zwyczajowa, i przez to najłatwiej ją przeoczyć. Po pracach obniża się temperaturę w części pomieszczeń, bo dom trzyma ciepło, a niektóre pokoje zamyka się i przestaje ogrzewać w ogóle. Zamknięty chłodny pokój przy ścianie zewnętrznej to najgorsze możliwe połączenie, bo powietrze z reszty domu wnosi tam parę pod drzwiami, a chłodna ściana ją odbiera. Pierwsza pleśń po termomodernizacji wyrasta bardzo często właśnie w niedogrzewanej sypialni albo w pokoju gościnnym, do którego zagląda się raz na kwartał.

Kolejność prac i to, jak każdy etap przesuwa bilans budynku, opisujemy w poradniku Termomodernizacja domu: od czego zacząć i w jakiej kolejności, a osadzenie stolarki i szczelinę montażową w tekście Wymiana okien a koszty ogrzewania.

Gdzie szukać najzimniejszej powierzchni

Skoro para wytrąca się w miejscu najzimniejszym, cała diagnoza sprowadza się do znalezienia tego miejsca. Kształt plamy i jej położenie mówią o przyczynie więcej niż opis słowny, bo każdy rodzaj przerwy w izolacji rysuje na ścianie inny wzór.

Układ plam i przyczyna, od której warto zacząć sprawdzanie w konkretnym budynku.

Co widać w pomieszczeniu	Gdzie szukać przyczyny
Pionowy pas w narożniku dwóch ścian zewnętrznych	Mostek geometryczny. Narożnik oddaje ciepło dwiema płaszczyznami, a pobiera je z jednej wąskiej strefy, więc pozostaje chłodniejszy od reszty ściany nawet przy poprawnie wykonanym ociepleniu
Pas przy podłodze, biegnący wzdłuż ściany zewnętrznej	Ocieplenie urwane na cokole albo brak izolacji krawędziowej podłogi na gruncie
Pas pod sufitem na ostatniej kondygnacji	Wieniec stropowy bez izolacji albo przerwa między ociepleniem elewacji a izolacją dachu w rejonie okapu
Plama wokół otworu okiennego, na węgarku i pod parapetem	Nieocieplone ościeże albo rama osadzona w połowie grubości muru, bez zachodzenia izolacji na profil
Plama na ścianie zasłoniętej szafą albo zabudową meblową	Brak ruchu powietrza przy powierzchni, przez co jest ona o kilka stopni chłodniejsza niż ta sama ściana kawałek dalej
Sufit albo ściana sąsiadująca z pomieszczeniem nieogrzewanym	Strop nad garażem, nad przejazdem, nad piwnicą albo pod nieużytkowym poddaszem

Do zawężenia listy wystarczy termometr na podczerwień, ten sam, którym mierzy się temperaturę powierzchni w kuchni. Przykładasz go do ściany w kilkunastu punktach: na środku płaszczyzny, w narożniku, przy podłodze, na ościeżu i za odsuniętą szafą. Interesuje Cię nie wartość bezwzględna, tylko różnica między punktami. Pomiar rób w mroźny dzień, rano, zanim słońce nagrzeje elewację, i omijaj powierzchnie błyszczące, bo na nich taki przyrząd myli się najbardziej.

Drugą liczbę bierzesz z termohigrometru postawionego na środku pokoju, z dala od okna i od grzejnika: temperaturę powietrza i wilgotność względną. Z tabeli z pierwszej sekcji odczytujesz próg dla tej wilgotności. Jeżeli najzimniejszy zmierzony punkt wypada poniżej progu, masz komplet informacji: wiesz, gdzie się skrapla i dlaczego akurat tam. Jeżeli wypada powyżej, a plama mimo to rośnie, wróć do pomiaru w mroźniejszy dzień albo szukaj przyczyny poza wentylacją.

Kamera termowizyjna pokazuje to samo w sposób znacznie czytelniejszy, całymi płaszczyznami naraz, ale ma swoje warunki pracy. Potrzebna jest wyraźna różnica temperatur między wnętrzem a dworem, czyli sezon grzewczy i najlepiej mróz, pomiar prowadzony od środka, bez słońca na badanej ścianie i bez grzejników elektrycznych rozstawionych przy niej dzień wcześniej. Zdjęcie zrobione w kwietniu przy dziesięciu stopniach na dworze nie pokaże niczego, choćby sprzęt był najlepszy.

Kamerę i badanie szczelności zamawia się zwykle razem z opracowaniem, którego zakres rozpisujemy w poradniku Audyt energetyczny budynku: co zawiera i kiedy go zamówić, a wnioski z niego przekładamy na konkretne prace w ramach doradztwa technicznego.

Dlaczego wietrzenie oknem nie domyka doby

Najczęstsza rada brzmi: wietrz częściej. Jest słuszna i jednocześnie niewystarczająca, a powód jest czysto arytmetyczny. Doba ma tysiąc czterysta czterdzieści minut. Trzy porządne wietrzenia po dziesięć minut zajmują trzydzieści z nich, czyli dwa procent doby. Przez pozostałe dziewięćdziesiąt osiem procent pary wodnej przybywa, a wymiana powietrza jest bliska zeru.

Do tego produkcja wilgoci nie rozkłada się równomiernie, tylko piętrzy się dokładnie wtedy, gdy nikt okien nie otwiera. Prysznic o siódmej rano, gotowanie o osiemnastej, pranie rozwieszone na noc i osiem godzin oddychania za zamkniętymi drzwiami sypialni. Nad ranem wilgotność jest najwyższa w całej dobie, a powierzchnie przegród najzimniejsze, bo budynek przez noc stygł. To najgorszy możliwy zbieg okoliczności i to wtedy powstaje skroplina, której nikt nie widzi, bo o siódmej rano patrzy się w zupełnie inne miejsca.

Warto przy tym rozróżnić dwa sposoby wietrzenia, bo różnią się kosztem i skutkiem tak bardzo, że w praktyce są to dwie osobne czynności.

• Okno otwarte na oścież przez pięć do dziesięciu minut, najlepiej z przeciągiem przez dwa okna po przeciwnych stronach domu, wymienia praktycznie całe powietrze w pomieszczeniu i prawie nie wychładza przegród. Tynki, meble i wylewka mają dużą bezwładność cieplną, więc oddają ciepło z powrotem do świeżego powietrza w kilkanaście minut.
• Okno uchylone na kilka godzin robi coś odwrotnego. Wymiana powietrza jest powolna, za to wąski strumień mroźnego powietrza przez cały ten czas obmywa ościeże i mur wokół otworu. Traci się na tym dużo ciepła, a przy okazji tworzy najzimniejszą powierzchnię w pomieszczeniu dokładnie tam, gdzie i tak przebiega mostek.
• Uchylone okno w pokoju z grzejnikiem pod parapetem jest jeszcze gorsze, bo głowica termostatyczna wyczuwa zimny strumień i otwiera zawór do oporu. Grzejnik pracuje wtedy na potrzeby dworu, a reszta domu i tak zostaje niedogrzana.
• Wietrzenie na noc przez uchylone skrzydło w sypialni wygląda na rozwiązanie problemu z dusznym powietrzem, ale wychładza pas ściany wokół okna przez osiem godzin z rzędu, czyli przez najwilgotniejszą część doby.

Wietrzenie ma więc sens jako reakcja na konkretny zrzut pary: krótko i szeroko, zaraz po kąpieli i po gotowaniu, przy zamkniętych drzwiach do reszty domu, żeby para nie rozeszła się po pozostałych pokojach. Nie ma natomiast szans zastąpić ciągłej wymiany powietrza, bo nikt nie wstaje o trzeciej w nocy, żeby otworzyć okno, a właśnie wtedy warunki na ścianie są najgorsze.

Trzy poziomy rozwiązania i to, co stoi poza nimi

Rozwiązania układają się w drabinę, w której każdy kolejny szczebel odbiera pogodzie kawałek wpływu na to, ile powietrza wymienia Twój dom. O wyborze szczebla decyduje to, co w konkretnym budynku da się wykonać, a nie to, które rozwiązanie jest nowocześniejsze.

Poziom pierwszy to przywrócenie napływu powietrza przy zachowaniu grawitacji: nawiewniki w oknach albo w ścianie nad oknem, sprawdzone i drożne kanały wywiewne, podcięte drzwi wewnętrzne. Jest to najprostsza możliwa naprawa, wykonalna w każdym domu i o każdej porze roku, i w dużej części przypadków wystarcza, żeby plamy przestały wracać. Cena za prostotę jest jednak wyraźna: strumień powietrza nadal zależy od pogody, przy mrozie i wietrze bywa nadmierny, a w bezwietrzną odwilż i przez całe lato spada niemal do zera.

Poziom drugi to wentylacja mechaniczna wywiewna. Na kanale wywiewnym albo na wylocie ponad dachem staje wentylator pracujący w sposób ciągły, na niskim biegu, i to on zastępuje różnicę gęstości powietrza jako siłę napędową. W budynku utrzymuje się wtedy stałe, niewielkie podciśnienie, a powietrze dopływa przez nawiewniki. Wywiew przestaje zależeć od tego, czy na dworze jest mróz, czy dwadzieścia stopni, i to jest właśnie ta różnica, której szuka dom z nawracającą wilgocią.

• Największą zaletą jest sterowalność. Wentylator z czujnikiem wilgotności podnosi obroty w czasie kąpieli i suszenia prania, czyli reaguje dokładnie na te zrzuty pary, których wietrzenie nie nadąża wyłapać.
• Układ mieści się w istniejących kanałach, więc nie wymaga prowadzenia nowych tras w domu już wykończonym. To zwykle przesądza o wyborze w budynku, w którym nie ma jak rozprowadzić instalacji nawiewnej.
• Ciepło wychodzi jednak razem z powietrzem, tak samo jak w grawitacji. Kupujesz kontrolę nad wilgocią, a nie odzysk energii, i warto mieć tę różnicę jasno w głowie przed decyzją.
• Warunkiem bezwzględnym jest brak urządzenia pobierającego powietrze do spalania wprost z pomieszczenia. Wymuszone podciśnienie przy kotle lub podgrzewaczu z otwartą komorą spalania oraz przy kominku bez własnego doprowadzenia powietrza potrafi ściągnąć spaliny do wnętrza. Tę kwestię rozstrzyga się z kominiarzem przed montażem, nie po nim.

Poziom trzeci to wentylacja mechaniczna nawiewno-wywiewna z odzyskiem ciepła. Dopiero ona daje jednocześnie zadany strumień powietrza niezależny od pogody, odzysk większości ciepła z powietrza usuwanego i filtrację powietrza wchodzącego do domu. Od strony wilgoci jest to rozwiązanie docelowe, bo pracuje całą dobę i nie wymaga od Ciebie pamiętania o niczym poza wymianą filtrów.

Trzy poziomy zestawione wyłącznie od strony problemu z wilgocią.

Poziom	Co naprawia	Główne ograniczenie
Nawiewniki i drożne kanały	Przywraca napływ powietrza, bez którego wywiew grawitacyjny stoi w miejscu	Strumień zależy od pogody, a latem praktycznie zanika
Wentylacja mechaniczna wywiewna	Daje stały wywiew niezależny od pogody, z możliwością reakcji na wzrost wilgotności	Ciepło ucieka razem z powietrzem, a układ wyklucza urządzenia z otwartą komorą spalania
Rekuperacja	Zadany strumień w obie strony, odzysk ciepła i filtracja powietrza z dworu	Wymaga miejsca na centralę i realnej możliwości poprowadzenia kanałów

Poza tą drabiną stoi osuszacz kondensacyjny i warto wiedzieć, dlaczego stoi poza nią. Wyciąga wodę z powietrza i w pomieszczeniu, w którym trwa wysychanie po zalaniu albo po mokrych robotach, jest narzędziem właściwym. Jako stałe rozwiązanie problemu wentylacyjnego nie ma sensu: pobiera prąd przez cały sezon, nie usuwa dwutlenku węgla ani zapachów i leczy objaw, zostawiając przyczynę nietkniętą. Podobnie wentylator łazienkowy sprzężony z włącznikiem światła, który pracuje kilka minut, podczas gdy woda schodzi z płytek i z ręczników przez następną godzinę.

Dobór centrali, bilans nawiewu i wywiewu oraz warunki wykonania instalacji w domu już wykończonym rozpisujemy w poradniku Rekuperacja w domu jednorodzinnym, a zakres naszych prac opisujemy na podstronie Rekuperacja.

Co zrobić od razu, zanim powstanie rozwiązanie docelowe

Między zauważeniem plamy a wykonaniem instalacji mija zwykle kilka miesięcy, a często cały sezon. W tym czasie da się zbić wilgotność w domu na tyle, żeby pleśń przestała mieć warunki do wzrostu. Poniżej rzeczy uszeregowane od najprostszych, wszystkie do wykonania własnymi siłami.

• Kup termohigrometr, a najlepiej dwa: jeden do pomieszczenia z problemem, drugi do sypialni. Zapisuj odczyt rano i wieczorem przez dwa tygodnie. Bez tej listy liczb każda kolejna zmiana w domu jest zgadywaniem, a po miesiącu nikt nie pamięta stanu wyjściowego.
• Przyjmij za cel wilgotność względną w okolicach czterdziestu do pięćdziesięciu procent w sezonie grzewczym. Im zimniej na dworze, tym niżej trzeba ją trzymać, bo powierzchnie przegród są wtedy chłodniejsze, a próg z tabeli przesuwa się w dół.
• Przenieś suszenie prania do pomieszczenia z wywiewem i zamykaj w nim drzwi, a jeśli tylko masz taką możliwość, susz na dworze albo w suszarce odprowadzającej powietrze poza budynek.
• Gotuj pod przykryciem i włączaj okap przez cały czas gotowania oraz kilkanaście minut po nim. Sprawdź przy okazji, czy okap ma wyrzut na zewnątrz, czy tylko filtr węglowy, bo ten drugi zawraca całą parę z powrotem do kuchni.
• Odsuń meble od ścian zewnętrznych o kilka centymetrów i nie ustawiaj przy nich szaf wypełnionych ubraniami. Chodzi o to, żeby powietrze mogło obmywać ścianę zamiast stać w zamkniętej przestrzeni za płytą meblową.
• Odsłoń kratki wentylacyjne. Zaklejona, zabudowana albo zastawiona kratka unieważnia całą resztę wysiłku, a w kuchniach i łazienkach po remoncie zdarza się to zaskakująco często.
• Ogrzewaj także pomieszczenia nieużywane i nie schodź w nich poniżej kilkunastu stopni. Jeżeli któryś pokój ma zostać chłodniejszy, trzymaj drzwi do niego zamknięte, bo ciepłe i wilgotne powietrze z reszty domu wejdzie tam i odda wodę na chłodnej ścianie.
• Wietrz krótko i szeroko, z przeciągiem, zaraz po kąpieli i po gotowaniu, zamiast trzymać przez cały dzień uchylone skrzydło.

Osobną sprawą jest pleśń, która już wyrosła. Zamalowanie plamy farbą kryjącą nie usuwa grzybni, tylko ją przykrywa, więc plama wraca w tym samym miejscu, zwykle w ciągu jednego sezonu. Nalot trzeba usunąć mechanicznie razem z warstwą farby albo tynku, na której siedzi, i dopiero potem odtworzyć powierzchnię. Pleśń w domu jest problemem dla zdrowia i warto ją usunąć, a nie zasłonić meblem. Sens ma to jednak wyłącznie wtedy, gdy równolegle usuwasz przyczynę, bo w przeciwnym razie powtarzasz tę samą pracę co roku.

Warto też przy tej okazji sprawdzić rzeczy, które w domu po termomodernizacji zwykle nikomu nie przyszły do głowy: czy okap kuchenny nie został wpięty w przewód wentylacyjny, który obsługuje także kratkę grawitacyjną, czy w łazience nie zamurowano kratki przy okazji układania płytek i czy urządzenie grzewcze ma nadal skąd brać powietrze do spalania. Ostatni punkt jest kwestią bezpieczeństwa, a nie komfortu, i rozstrzyga się go z kominiarzem.

Co obejmuje okresowe sprawdzenie kanałów i urządzeń pobierających powietrze z pomieszczenia, opisujemy w poradniku Przeglądy instalacji grzewczej: jak często i co obejmują.

Kiedy problem nie jest wentylacyjny

Do tej pory mowa była o wilgoci przyniesionej przez powietrze z wnętrza domu. Bywa jednak, że woda ma zupełnie inne pochodzenie, a wtedy nawiewniki, rekuperacja i cała dyscyplina przy gotowaniu niczego nie zmienią. Szukanie w okolicy wentylacji tylko opóźni właściwą diagnozę, zwykle o jeden pełny sezon, a przez ten czas plama urośnie.

Najprostszy test rozstrzygający wykonasz sam i zajmie Ci kwadrans. Przyklej do zawilgoconego miejsca kawałek folii, na przykład trzydzieści na trzydzieści centymetrów, zaklejając taśmą szczelnie wszystkie cztery krawędzie. Zostaw na dwie albo trzy doby, potem odklej i obejrzyj obie strony.

• Woda po stronie pokoju, czyli na zewnętrznej powierzchni folii, oznacza kondensację z powietrza w pomieszczeniu. To przypadek opisany w tym poradniku i odpowiedzią jest wymiana powietrza.
• Woda pod folią, na styku ze ścianą, oznacza, że wilgoć przychodzi z samej przegrody. Żadna wentylacja tego nie naprawi, bo źródło jest po drugiej stronie tynku.
• Sucho z obu stron po kilku dobach oznacza tylko tyle, że przy tej pogodzie zjawisko nie zachodzi. Powtórz próbę w mroźny tydzień, zamiast wyciągać wniosek, że problemu nie ma.

Objawy, które od razu kierują diagnozę poza wentylację, są dość charakterystyczne:

• Pas wilgoci przy podłodze o dość równej górnej granicy, z białym nalotem soli i odparzonym tynkiem. To obraz podciągania kapilarnego z gruntu przy braku albo przerwaniu izolacji poziomej. Występuje przez cały rok, także latem, i nie reaguje na wietrzenie ani na temperaturę w pokoju.
• Plama, która rośnie po każdym większym deszczu i podsycha między opadami. Sprawdź rynny, rury spustowe, spadek terenu przy ścianie i obróbki blacharskie, zanim w ogóle zaczniesz rozmawiać o wentylacji. To najtańsza naprawa z możliwych i najczęściej pomijana.
• Zaciek na suficie ostatniej kondygnacji albo przy kominie, o nieregularnym kształcie i wyraźnym środku. To przeciek pokrycia lub obróbki, niezależny od pory roku i od wilgotności w pomieszczeniu.
• Mokra plama, która pojawiła się nagle i nie ma żadnego związku z sezonem grzewczym. Szukaj nieszczelności instalacji: podejścia wodnego w ścianie, przyłącza pralki albo zmywarki, odpływu z brodzika.
• Cały dom równomiernie wilgotny w pierwszą zimę po budowie albo po dużym remoncie. To wilgoć technologiczna z wylewki i tynków, która wygasa sama, a na czas wysychania właściwym narzędziem jest wzmożona wymiana powietrza wsparta osuszaczem.
• Mokra izolacja albo wilgotna więźba na poddaszu przy suchej powierzchni sufitu od strony pokoju. Para przechodzi wtedy przez przebitą lub nieciągłą warstwę paroizolacyjną i skrapla się wewnątrz przegrody, gdzie żadna kratka wentylacyjna do niej nie sięgnie.

Bywa też, że kilka mechanizmów działa naraz i wtedy kolejność jest jednoznaczna: najpierw odcinasz dopływ wody z dworu i z gruntu, potem zajmujesz się wymianą powietrza. W odwrotnej kolejności nowa instalacja pracuje na wilgoć, której nie miała obsługiwać, i wygląda na nieskuteczną, choć wykonano ją poprawnie.

Jest wreszcie jeden sygnał, który jednoznacznie każe szukać poza wentylacją. Jeżeli przez trzy tygodnie mroźnej pogody trzymasz dyscyplinę, wietrzysz, nie suszysz prania w domu, a wilgotność względna w pokoju uparcie nie schodzi poniżej sześćdziesięciu procent, to znaczy, że gdzieś w budynku jest źródło wody, którego nie widzisz. Mroźne powietrze wpadające do środka jest suche i samo z siebie powinno pomieszczenie wysuszyć. Skoro tego nie robi, ktoś nawilża je szybciej, niż ono zdąży osuszyć.

Miejsca, w których warstwa izolacji przewęża się albo urywa, oraz skutki cieplno-wilgotnościowe takich przerw opisujemy w poradniku Ocieplenie ścian: styropian czy wełna mineralna.

Najczęstsze pytania

Dlaczego pleśń pojawiła się dopiero po ociepleniu domu?

Bo prace zmieniły dwie rzeczy naraz. Budynek stał się szczelny, więc powietrze przestało wchodzić przez stolarkę i nieszczelności, a bez napływu wentylacja grawitacyjna traci ciąg i przestaje wynosić parę wodną. Jednocześnie ocieplenie rzadko obejmuje wszystkie miejsca, więc pominięte ościeże, wieniec albo narożnik zostają najzimniejszą powierzchnią w pomieszczeniu i to na nich osiada woda. Wilgoci nie przybyło, ubyło jej dróg wyjścia.

Jaka wilgotność w domu jest bezpieczna zimą?

W sezonie grzewczym celuj w okolice czterdziestu do pięćdziesięciu procent wilgotności względnej. Im zimniej na dworze, tym niżej trzeba ją trzymać, bo powierzchnie przegród są wtedy chłodniejsze i skraplanie zaczyna się przy niższym poziomie pary w powietrzu. Przy siedemdziesięciu procentach wystarczy narożnik chłodniejszy od reszty ściany o dwa czy trzy stopnie, żeby powstały warunki dla pleśni.

Czy wystarczy częściej wietrzyć, żeby pozbyć się wilgoci?

Na krótką metę pomaga, ale doby nie domknie. Trzy wietrzenia po dziesięć minut to około dwóch procent doby, a para wodna powstaje przez pozostałe dziewięćdziesiąt osiem procent, w tym w nocy, gdy nikt okien nie otwiera. Wietrz krótko i szeroko zaraz po kąpieli i po gotowaniu, bo to działa. Uchylone na kilka godzin skrzydło robi coś przeciwnego: wymienia mało powietrza, a wychładza ościeże i mur wokół otworu.

Jak sprawdzić, czy kanał wentylacyjny w ogóle działa?

Przyłóż kartkę papieru do kratki przy zamkniętych oknach, a potem powtórz próbę po uchyleniu okna w tym samym pomieszczeniu. Jeżeli kartka trzyma się tylko przy uchylonym oknie, kanał jest drożny i brakuje wyłącznie powietrza na wejściu, czyli potrzebujesz nawiewników. Jeżeli nie trzyma się w żadnym układzie albo z kratki wieje chłodem, problem jest w samym przewodzie i to sprawa dla kominiarza.

Po czym poznać, że wilgoć nie pochodzi z powietrza w domu?

Przyklej do zawilgoconego miejsca kawałek folii, zaklejając szczelnie wszystkie krawędzie, i odklej po dwóch albo trzech dobach. Woda po stronie pokoju oznacza kondensację z powietrza, czyli problem wentylacyjny. Woda pod folią oznacza, że wilgoć idzie z przegrody. Poza tym o innej przyczynie świadczą: pas przy podłodze z wykwitami soli, plama rosnąca po deszczu, zaciek na suficie oraz zawilgocenie utrzymujące się latem.

Czy osuszacz powietrza rozwiąże problem na stałe?

Nie, choć bywa dobrym narzędziem tymczasowym. Sprawdza się przy wysychaniu budynku po mokrych robotach albo po zalaniu, bo wtedy usuwa konkretną, skończoną ilość wody. Jako stałe rozwiązanie problemu wentylacyjnego nie ma sensu: pobiera prąd przez cały sezon, nie usuwa dwutlenku węgla ani zapachów i działa na objaw, zostawiając nietkniętą przyczynę, czyli brak wymiany powietrza.

Dlaczego pleśń wyrosła akurat za szafą przy ścianie zewnętrznej?

Bo powietrze nie obmywa tej powierzchni. Ściana zasłonięta meblem jest o kilka stopni chłodniejsza niż ta sama ściana kawałek dalej, a wilgotne powietrze i tak dostaje się w szczelinę za plecami szafy. Powstaje najzimniejsze miejsce w pokoju i to ono zbiera skroplinę. Odsunięcie mebla o kilka centymetrów i rezygnacja z ustawiania pod ścianą zewnętrzną szaf pełnych ubrań usuwa większość tego efektu.

Czy nawiewniki wystarczą, czy trzeba od razu rekuperacji?

To zależy od tego, co da się w budynku wykonać. Nawiewniki wraz z drożnymi kanałami i podciętymi drzwiami przywracają napływ powietrza i w wielu domach wystarczają, żeby plamy przestały wracać, ale strumień nadal zależy od pogody i latem praktycznie zanika. Wentylacja mechaniczna wywiewna daje stały, sterowalny wywiew bez odzysku ciepła. Rekuperacja daje jedno i drugie, lecz wymaga miejsca na centralę i możliwości poprowadzenia kanałów.