Wymiana kopciucha w 2026: terminy, kary i dofinansowanie

Czym jest kopciuch i po czym poznać, że to Twój kocioł

Kopciuch to potoczne, nieoficjalne określenie kotła lub pieca na paliwo stałe, który nie spełnia wymogów uchwały antysmogowej obowiązującej w danym województwie. Najczęściej chodzi o kocioł pozaklasowy, czyli bez żadnego świadectwa klasy według normy PN-EN 303-5, albo o kocioł klasy 3 lub 4. Tam, gdzie uchwała antysmogowa weszła już w ostatni etap, kopciuchem jest również kocioł klasy 5 bez certyfikatu ekoprojektu - to sytuacja, która od 1 lipca 2026 roku dotyczy całego województwa świętokrzyskiego (stan na 30 lipca 2026).

Klasę własnego kotła i jego zgodność z ekoprojektem można sprawdzić bez wzywania fachowca:

• Tabliczka znamionowa na obudowie kotła - zwykle podaje klasę i normę, według której urządzenie zostało przebadane.
• Instrukcja obsługi lub karta gwarancyjna - powinny wskazywać klasę wg PN-EN 303-5 oraz ewentualną zgodność z ekoprojektem.
• Deklaracja zgodności lub świadectwo wydane przez producenta kotła.
• Rok produkcji bywa wskazówką pomocniczą, bo normy klasowe i wymogi ekoprojektu weszły w życie znacznie później, ale rozstrzyga dokumentacja urządzenia, a nie sam wiek kotła.

Brak jakiegokolwiek z tych dokumentów zwykle oznacza kocioł pozaklasowy, czyli kopciucha, niezależnie od województwa. W takiej sytuacji o ocenę stanu instalacji i realiów wymiany źródła ciepła warto zapytać firmę zajmującą się bezpośrednio kotłami i systemami grzewczymi, zanim padnie decyzja o konkretnym urządzeniu.

Terminy wymiany kotła według województwa

Termin wymiany kopciucha zależy wyłącznie od miejsca, w którym stoi budynek - a dokładniej od uchwały antysmogowej przyjętej przez sejmik danego województwa albo, w przypadku Krakowa, przez radę miasta. Pięć obszarów z zasięgu działania Instal-House ma dziś zupełnie różny status (stan na 30 lipca 2026):

Stan na 30 lipca 2026, na podstawie tekstów uchwał antysmogowych.

Województwo	Obecny stan	Najbliższy termin
Świętokrzyskie	Wszystkie etapy uchwały nr XXII/292/20 już minęły. Od 1 lipca 2026 legalny jest wyłącznie kocioł z ekoprojektem - sama klasa 5 już nie wystarcza.	Brak kolejnego terminu - wymóg ekoprojektu obowiązuje już teraz, w całości.
Małopolskie	Kotły pozaklasowe zakazane od 30 kwietnia 2024. Kotły klasy 5 uruchomione przed 1 lipca 2017 mogą pracować do końca żywotności.	31 grudnia 2026 - ostatni dzień dla kotłów klasy 3 i 4.
Kraków (miasto)	Stan docelowy od 1 września 2019. Zamknięta lista paliw: wyłącznie gaz i lekki olej opałowy, zakaz węgla, drewna i pelletu.	Brak - to już ostateczna regulacja, obowiązuje w pełni.
Łódzkie	Kotły pozaklasowe zakazane od 1 stycznia 2025, piece i kominki bez ekoprojektu od 1 stycznia 2026.	1 stycznia 2028 - zakaz kotłów klasy 3 i 4 (ostatni legalny dzień to 31 grudnia 2027).
Mazowieckie	Kotły pozaklasowe zakazane od 1 stycznia 2023. W Warszawie dodatkowo zakaz węgla kamiennego od 1 października 2023.	1 stycznia 2028 - zakaz klasy 3 i 4 w całym województwie, a w 9 powiatach podwarszawskich także zakaz węgla.

Kraków jako miasto rządzi się inną uchwałą niż otaczające go gminy: w Wieliczce, Skawinie, Zabierzowie, Niepołomicach czy Michałowicach obowiązuje uchwała małopolska z tabeli wyżej, bez miejskiego zakazu drewna i pelletu. To rozróżnienie ma praktyczne znaczenie przy wyborze źródła ciepła, bo w samym Krakowie kocioł na biomasę - nawet z ekoprojektem - jest nielegalny niezależnie od klasy urządzenia.

W województwie mazowieckim, w tym w Warszawie, funkcjonuje częsty błąd interpretacyjny: zakaz w stolicy obejmuje wyłącznie węgiel kamienny. Drewno w urządzeniu spełniającym wymogi ekoprojektu pozostaje tam legalne, co bywa mylone z podejściem krakowskim opisanym wyżej.

Podstawa: uchwała nr XXII/292/20 Sejmiku Województwa Świętokrzyskiego z 29 czerwca 2020 r.; uchwała nr XXXII/452/17 Sejmiku Województwa Małopolskiego z 23 stycznia 2017 r. (nowelizacja z 26 września 2022 r.); uchwała nr XVIII/243/16 Rady Miasta Krakowa, obowiązująca od 1 września 2019 r.; uchwała nr XLIV/548/17 Sejmiku Województwa Łódzkiego z 24 października 2017 r. (nowelizacja z 22 listopada 2022 r.); uchwała nr 162/17 Sejmiku Województwa Mazowieckiego z 24 października 2017 r. (nowelizacja z 26 kwietnia 2022 r.).

Jakie kary grożą za eksploatację zakazanego kotła

Za eksploatację źródła ciepła niespełniającego uchwały antysmogowej grożą dwa rodzaje kar, oparte na art. 334 ustawy Prawo ochrony środowiska (stan na 30 lipca 2026):

• Mandat do 500 zł, a przy zbiegu kilku wykroczeń do 1000 zł.
• Grzywna sądowa od 20 zł do 5000 zł, jeśli sprawa trafi do sądu.
• Utrudnianie kontroli to już przestępstwo z art. 225 Kodeksu karnego, zagrożone karą do 3 lat pozbawienia wolności.

Każdą z tych kar można nałożyć wielokrotnie, za każde stwierdzone naruszenie z osobna. To nie jest więc ryzyko jednorazowe, tylko powtarzalne, dopóki niezgodne z uchwałą źródło ciepła pozostaje w użyciu.

Najbardziej rozbudowaną egzekucję prowadzi Kraków: kontrole prowadzą tam straż miejska, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska oraz ekopatrole korzystające z dronów, najintensywniej w sezonie grzewczym, od 1 października do 31 marca - to konsekwencja obowiązującego w mieście zamkniętego katalogu dozwolonych paliw, opisanego w tabeli wyżej.

W województwie świętokrzyskim, gdzie uchwała weszła już w ostatni etap, ciężar dowodu spoczywa na użytkowniku budynku: podczas kontroli trzeba okazać dokumentację techniczną kotła oraz świadectwo jakości opału. Podobnie w województwie łódzkim - tam przy kontroli wymagany jest dokument potwierdzający klasę kotła: instrukcja obsługi, karta gwarancyjna albo tabliczka znamionowa.

Podstawa: art. 334 ustawy z dnia 27 kwietnia 2001 r. Prawo ochrony środowiska oraz art. 225 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny.

Na co wymienić stary kocioł

Wybór nowego źródła ciepła zależy od trzech rzeczy: zakazów paliw obowiązujących w danym regionie, dostępności sieci gazowej lub ciepłowniczej przy budynku oraz tego, czy inwestycja ma być objęta dofinansowaniem. Te dwie ostatnie kwestie warto rozdzielić: co jest legalne według uchwały antysmogowej, a co dodatkowo kwalifikuje się do dotacji z programu Czyste Powietrze (stan na 30 lipca 2026, zasady niezmienione od 20 lipca 2026).

Stan na 30 lipca 2026, na podstawie Załącznika nr 2 do programu Czyste Powietrze.

Źródło ciepła	Dofinansowanie z Czystego Powietrza
Pompa ciepła powietrze-woda (podwyższona klasa efektywności)	Tak - osobna kategoria kosztu kwalifikowanego.
Pompa ciepła powietrze-powietrze	Tak - osobna kategoria kosztu kwalifikowanego.
Gruntowa pompa ciepła (podwyższona klasa efektywności)	Tak - wraz z dolnym źródłem ciepła jako osobną pozycją.
Kocioł zgazowujący drewno (podwyższony standard)	Tak - pod warunkiem wpisu na listę ZUM.
Kocioł na pellet drzewny (podwyższony standard)	Tak - pod warunkiem wpisu na listę ZUM.
Przyłącze do sieci ciepłowniczej	Tak - osobna kategoria kosztu kwalifikowanego.
Kocioł gazowy (w tym kondensacyjny)	Nie - kotły gazowe i olejowe nie są kosztem kwalifikowanym.
Kocioł na węgiel (dowolnej klasy)	Nie - nie występuje w katalogu kosztów kwalifikowanych programu.

Kotły na pellet i kotły zgazowujące drewno kwalifikują się do dotacji wyłącznie wtedy, gdy są wpisane na listę ZUM, czyli listę zielonych urządzeń i materiałów prowadzoną przez Instytut Ochrony Środowiska. Ten sam wymóg dotyczy pomp ciepła. Dla pozostałych urządzeń korzystanie z listy ZUM jest zalecane, ale nieobowiązkowe.

W samym Krakowie z tabeli wyżej nie wchodzi w grę żadne urządzenie na biomasę, nawet z ekoprojektem i wpisem na listę ZUM - miejska uchwała dopuszcza tam wyłącznie gaz ziemny, LPG, biogaz oraz lekki olej opałowy.

W praktyce o wyborze między pompą ciepła a kotłem na biomasę decyduje głównie dostęp do sieci gazowej, budżet inwestycji i stan izolacji budynku. W ofercie kotłów i ogrzewania Instal-House dobieramy typ i moc źródła ciepła indywidualnie, po ocenie strat cieplnych budynku, a nie wyłącznie na podstawie metrażu.

Podstawa: Załącznik nr 2 do programu Czyste Powietrze (koszty kwalifikowane), dokument obowiązujący od 20 lipca 2026 r., oraz komunikat NFOŚiGW z 5 czerwca 2026 r. potwierdzający brak dofinansowania kotłów na gaz i olej.

Ile dofinansowania możesz dostać i na jakich zasadach

Program Czyste Powietrze działa w trzech poziomach dofinansowania, rozróżnianych progiem dochodowym gospodarstwa domowego (stan na 30 lipca 2026; zasady te obowiązują od reformy programu z 31 marca 2025 roku i nie zmieniły się po aktualizacji z 20 lipca 2026 roku):

• Poziom podstawowy: dochód roczny wnioskodawcy do 135 000 zł. Dofinansowanie do 40 procent kosztów kwalifikowanych netto.
• Poziom podwyższony: przeciętny miesięczny dochód na osobę w gospodarstwie domowym do 2250 zł (gospodarstwo wieloosobowe) albo do 3150 zł (gospodarstwo jednoosobowe). Dofinansowanie do 70 procent kosztów kwalifikowanych netto.
• Poziom najwyższy: przeciętny miesięczny dochód na osobę do 1300 zł (wieloosobowe) albo do 1800 zł (jednoosobowe), albo prawo do zasiłku stałego, okresowego, rodzinnego lub specjalnego zasiłku opiekuńczego w każdym z ostatnich 6 miesięcy. Dofinansowanie do 100 procent kosztów kwalifikowanych netto, dostępne tylko dla budynku o zapotrzebowaniu na energię do ogrzewania powyżej 140 kWh na m2 rocznie.

Koszty kwalifikowane nie obejmują podatku VAT - VAT jest kosztem niekwalifikowanym na każdym poziomie. Ostateczna kwota dotacji zależy od zakresu prac, wybranych urządzeń i ich mocy, dlatego różni się w każdym indywidualnym przypadku. Orientacyjną kwotę dla własnej sytuacji sprawdzisz w kalkulatorze dotacji na stronie czystepowietrze.gov.pl.

Warunkiem uzyskania dotacji jest obowiązkowy audyt energetyczny wykonany przed złożeniem wniosku, wraz z Dokumentem podsumowującym audyt energetyczny (DPAE), a po zakończeniu prac - świadectwo charakterystyki energetycznej potwierdzające osiągnięty efekt. Oba dokumenty musi podpisać osoba uprawniona do sporządzania świadectw charakterystyki energetycznej, a zakres umowy z wykonawcą musi wynikać wprost z DPAE.

Wśród urządzeń objętych dofinansowaniem najbardziej rozbudowaną siatkę kosztów kwalifikowanych mają pompy ciepła: osobno rozlicza się samo urządzenie, a przy pompach gruntowych dodatkowo dolne źródło ciepła. Kotły na pellet i kotły zgazowujące drewno o podwyższonym standardzie są objęte dofinansowaniem na tych samych zasadach poziomów i progów, pod warunkiem wpisu na listę ZUM.

Dofinansowanie można otrzymać w formie dotacji wypłacanej po zakończeniu prac, w maksymalnie trzech częściach, albo w formie dotacji z prefinansowaniem, czyli zaliczką. Ta druga opcja jest dostępna wyłącznie dla poziomu podwyższonego i najwyższego, i wyłącznie za pośrednictwem operatora programu.

Na realizację całego przedsięwzięcia jest 24 miesiące od dnia złożenia wniosku, z możliwością przedłużenia o kolejne maksymalnie 6 miesięcy w uzasadnionych przypadkach - i to więcej niż raz. Każde przedłużenie ocenia właściwy terytorialnie WFOŚiGW. Więcej o łączeniu programów i planowaniu inwestycji piszemy na stronie dotacji i dofinansowań.

Podstawa: program priorytetowy Czyste Powietrze oraz Załącznik nr 2 do programu, dokumenty obowiązujące od 20 lipca 2026 r., publikowane przez NFOŚiGW.

Gdzie złożyć wniosek o dofinansowanie w regionie

Wniosek o dofinansowanie z Czystego Powietrza rozpatruje Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej właściwy dla lokalizacji budynku, a nie miejsca zamieszkania wnioskodawcy. Wniosek złożony do niewłaściwego terytorialnie WFOŚiGW albo bezpośrednio do NFOŚiGW nie zostanie rozpatrzony (stan na 30 lipca 2026).

Dla całego województwa świętokrzyskiego, w tym dla gminy Strawczyn i Kielc, właściwy jest WFOŚiGW w Kielcach. Dla województwa małopolskiego, w tym Krakowa i Tarnowa, wnioski przyjmuje WFOŚiGW w Krakowie. Mieszkańcy województwa łódzkiego składają wniosek do WFOŚiGW w Łodzi, a mieszkańcy Radomia i południowego Mazowsza - do WFOŚiGW w Warszawie, jedynego z pięciu funduszy w tym zestawieniu obsługującego obszar spoza własnego regionu geograficznego. Ogólne zasady łączenia programów opisujemy na stronie dotacji i dofinansowań.

Wniosek można złożyć na trzy sposoby: przez operatora programu (pomoc bezpłatna, obowiązkowa przy prefinansowaniu, dostępna dla poziomu podwyższonego i najwyższego), samodzielnie przez stronę gov.pl, albo osobiście w urzędzie. Formularze - wniosek o dofinansowanie, dyspozycję wypłaty zaliczki, Dokument podsumowujący audyt energetyczny i wniosek o płatność - udostępnia Generator Wniosków o Dofinansowanie.

Dla mieszkańców regionu kieleckiego kontakt do WFOŚiGW w Kielcach to telefon 41 366 15 12 albo 41 333 52 20 (sekretariat) i 41 333 52 21 (biuro obsługi) oraz e-mail biuro@wfos.com.pl. Fundusz prowadzi też Portal Beneficjenta do elektronicznej obsługi wniosków i sprawdzania ich statusu.

Podstawa: dane kontaktowe WFOŚiGW w Kielcach oraz zasady programu Czyste Powietrze publikowane przez NFOŚiGW i WFOŚiGW w Kielcach, stan na 30 lipca 2026 r.

Od czego zacząć, żeby zdążyć na czas

Zanim padnie pytanie, na co wymienić kocioł, warto ustalić dwie rzeczy: do kiedy realnie trzeba zdążyć w swoim województwie (patrz tabela w sekcji o terminach) oraz na który poziom dofinansowania można się kwalifikować. Pierwszym krokiem nie jest zakup urządzenia, tylko ocena stanu technicznego obecnego kotła i orientacyjnych strat ciepła budynku.

• Sprawdź dokumentację obecnego kotła - tabliczkę znamionową, instrukcję, świadectwo klasy - i porównaj ją z terminem dla swojego województwa.
• Ustal orientacyjny dochód gospodarstwa domowego, żeby wiedzieć, na który poziom dofinansowania możesz się kwalifikować.
• Zamów audyt energetyczny - jest obowiązkowy do wniosku o dofinansowanie i pozwala uniknąć przewymiarowania nowego źródła ciepła.
• Zdecyduj, czy priorytetem jest jak najniższy koszt eksploatacji, czy jak najniższy koszt inwestycji przy ograniczonym budżecie.
• Złóż wniosek do właściwego WFOŚiGW - audyt energetyczny musi być gotowy jeszcze przed złożeniem wniosku.

Im wcześniej zaczyna się ten proces, tym więcej zostaje czasu na spokojny wybór urządzenia zamiast decyzji podejmowanej pod presją zbliżającego się terminu albo już nałożonego mandatu. Zespół Instal-House pomaga ocenić obecną instalację i dobrać nowe źródło ciepła zgodne z uchwałą antysmogową dla Twojego województwa - skontaktuj się z nami, żeby umówić bezpłatną wizję lokalną.

Najczęstsze pytania

Do kiedy muszę wymienić kocioł w województwie świętokrzyskim?

Termin już minął: od 1 lipca 2026 roku (stan na 30 lipca 2026) w całym województwie świętokrzyskim, w tym w Kielcach i Strawczynie, legalny jest wyłącznie kocioł spełniający normę ekoprojektu, bo sama klasa 5 już nie wystarcza. To ostatni z czterech etapów uchwały nr XXII/292/20 z 29 czerwca 2020 roku, więc pytanie nie brzmi już, kiedy trzeba wymienić kocioł, tylko czy obecny kocioł jest legalny już teraz. Dodatkowo, jeśli budynek ma możliwość przyłączenia do sieci gazowej lub ciepłowniczej, ogrzewanie paliwem stałym jest tam zakazane, chyba że instalacja ma ekoprojekt - wtedy może pracować do końca swojej żywotności.

Jakie kary grożą za palenie w kotle niespełniającym uchwały antysmogowej?

Grozi mandat do 500 złotych, a przy zbiegu kilku wykroczeń do 1000 złotych (stan na 30 lipca 2026, art. 334 ustawy Prawo ochrony środowiska). Jeśli sprawa trafi do sądu, grzywna wynosi od 20 do 5000 złotych. Utrudnianie kontroli to już przestępstwo z art. 225 Kodeksu karnego, zagrożone karą do 3 lat pozbawienia wolności. Każdą z tych kar można nałożyć wielokrotnie, za każde stwierdzone naruszenie z osobna, więc dalsza eksploatacja zakazanego kotła nie jest ryzykiem jednorazowym, tylko powtarzalnym.

Czy dostanę dofinansowanie na kocioł gazowy z programu Czyste Powietrze?

Nie. Kotły gazowe i olejowe nie są kosztem kwalifikowanym w programie Czyste Powietrze (stan na 30 lipca 2026) - nie ma ich wśród 11 kategorii wymienionych w Załączniku nr 2 do programu. NFOŚiGW opublikował 5 czerwca 2026 roku osobny komunikat prostujący krążącą w sieci dezinformację na ten temat. Dofinansowanie obejmuje za to między innymi pompy ciepła, kotły na pellet drzewny i kotły zgazowujące drewno o podwyższonym standardzie, pod warunkiem wpisu na listę ZUM, a także przyłącze do sieci ciepłowniczej, kolektory słoneczne oraz ocieplenie budynku.

Ile dofinansowania mogę dostać z Czystego Powietrza na wymianę kotła?

Zależy od dochodu gospodarstwa domowego i zakresu prac, bo program nie działa na zasadzie jednej kwoty maksymalnej, tylko trzech poziomów intensywności (stan na 30 lipca 2026). Poziom podstawowy, przy dochodzie rocznym do 135 000 zł, pokrywa do 40 procent kosztów kwalifikowanych netto. Poziom podwyższony, przy dochodzie do 2250 lub 3150 zł miesięcznie na osobę, pokrywa do 70 procent. Poziom najwyższy, przy dochodzie do 1300 lub 1800 zł miesięcznie na osobę, pokrywa do 100 procent. Koszty kwalifikowane nie obejmują VAT. Dokładną kwotę dla swojej sytuacji sprawdzisz w kalkulatorze dotacji na czystepowietrze.gov.pl.

Na co najlepiej wymienić stary kocioł węglowy?

Zależy od dostępu do sieci gazowej, budżetu i lokalnych przepisów - nie ma jednej uniwersalnej odpowiedzi (stan na 30 lipca 2026). Programem Czyste Powietrze objęte są pompy ciepła (powietrze-woda, powietrze-powietrze i gruntowe), a także kotły na pellet drzewny oraz kotły zgazowujące drewno o podwyższonym standardzie, obie kategorie kotłów pod warunkiem wpisu na listę ZUM. W samym Krakowie żadne urządzenie na biomasę nie wchodzi w grę, bo miejska uchwała dopuszcza tam wyłącznie gaz ziemny, LPG, biogaz i lekki olej opałowy. Poza Krakowem o wyborze decyduje głównie stan izolacji budynku i dostęp do sieci gazowej.

Gdzie w regionie świętokrzyskim złożyć wniosek o dofinansowanie?

Dla całego województwa świętokrzyskiego, w tym dla Kielc, Strawczyna i Ostrowca Świętokrzyskiego, właściwy jest Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Kielcach (stan na 30 lipca 2026). Wniosek trzeba złożyć do funduszu właściwego dla lokalizacji budynku - inny WFOŚiGW ani NFOŚiGW go nie rozpatrzy. Można to zrobić przez operatora programu, samodzielnie przez Generator Wniosków o Dofinansowanie na gov.pl, albo osobiście w siedzibie funduszu przy Alei Księdza Jerzego Popiełuszki 41 w Kielcach.